Αρχική Σελίδα      Οι επιλογές μου      Βοήθεια      Χάρτης 
08/12/2006    Ώρα Ελλάδος: 18:25
Προεδρία Συναντήσεις Νέα/Ειδήσεις Τύπος/ΜΜΕ ΕΕ/Πολιτικές Ελλάδα Αθήνα 2004 Νέα Γενιά
www.eu2003.gr
«Σκέψεις για την Ευρώπη και τον πολιτισμό»: Επίλογος

 
Μοιάζει παράδοξο. Στην μετα-ψυχροπολεμική εποχή φαίνεται πως η πολιτική ανάγεται σε ένα πλαίσιο πολιτιστικών συγκρούσεων. Οι Αμερικανικές εκλογές, για παράδειγμα, επικεντρώνονται σε πολιτιστικά ζητήματα. Παρακολουθούμε σωρεία ανεξάντλητων δημόσιων συζητήσεων όπου οι Χριστιανικές αξίες αντιτίθενται στις κοσμικές, όσον αφορά την έκτρωση, την θανατική ποινή κτλ. Οι κοινωνικές διαφορές και ο κοινωνικός ανταγωνισμός παγιδεύονται όλο και περισσότερο μέσα σε ένα πολιτιστικό πλαίσιο, στην μορφή μίας εντατικής σύγκρουσης πολιτισμικών ταυτοτήτων: «Η Δύση ενάντια στον υπόλοιπο κόσμο» ή αυτή των δημοκρατικών αξιών ενάντια σε κάθε μορφή φονταμενταλισμού για μία διαφορετική ματιά. Στις θεωρητικές συζητήσεις αυτή η εξέλιξη αντανακλάται μέσα από την κεντρική ιδέα της θέσης του Samuel Huntington για τη «σύγκρουση των πολιτισμών» για τις πιο ορθόδοξες αναλύσεις, και στην επιρροή της μετα-αποικιακής θεωρίας στις κριτικές σπουδές. Συγχρόνως, στην μετα-ψυχροπολεμική εποχή η άποψη που κυριαρχεί επιβάλλει την απόλυτη απο-πολιτικοποίηση του πολιτισμού. Η αποδοχή της άμεσης σχέσης ανάμεσα στην σύλληψη ή στο περιεχόμενο ενός πολιτισμικού έργου και τον πολιτικό ακτιβισμό θεωρείται απειλητική. Με άλλα λόγια, η «στρατευμένη τέχνη» θεωρείται είτε ξεπερασμένη ή ακόμη κι επικίνδυνη, τουλάχιστον μέσα στα πλαίσια μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Ίσως, όμως, να μην πρόκειται για παράδοξο αλλά για μια ακολουθία αλληλοσυνδεόμενων τάσεων. 

Θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αυτές οι δύο εξελίξεις δεν αντιτίθενται αλλά προσδιορίζουν η μία την άλλη. Δηλώνουν δηλαδή μια διπλή εισβολή. Την εισβολή του πολιτισμού στο πολιτικό γίγνεσθαι και της πολιτικής σε θέματα που παλιότερα πιστευόταν ότι ανήκουν στον πολιτισμικό τομέα. Πλέον, δεν υπάρχει νόημα να επιμένουμε στη συνεχή χρήση του συνδετικού «και» όταν μιλάμε γι’ αυτή τη σχέση. Το αντικείμενο μελέτης δεν μπορεί πια να διατυπώνεται ως: «ο πολιτισμός και η πολιτική», ή «η πολιτική και η ιδεολογία». Τα «και» πρέπει να αντικατασταθούν με μία σειρά από «σε σχέση με», ώστε σκοπός να γίνει η ανάλυση της παράλληλης και αλληλοεξαρτώμενης σχέσης αυτών των εννοιών, του πολιτισμού, της πολιτικής, της ιδεολογίας, της παραγωγής, κτλ. Ίσως μοιάζει απειλητικό για πολλούς το γεγονός ότι ο πολιτισμός και η τέχνη φαίνεται να έχασαν την υποτιθέμενη αυτονομία τους. Χωρίς προνομιακή φωνή, χωρίς προνομιακή άποψη για τον κόσμο, η τέχνη ανάγεται στο επίπεδο μιας απλής κοινωνικής πρακτικής. Αυτή, όμως, η εξέλιξη δεν προϋποθέτει μία ομογενοποίηση, ούτε είναι απαραίτητα αρνητική.

Αυτό είναι το θεωρητικό σημείο έναρξης της παρούσας σειράς συνεντεύξεων. Εάν όντως η τέχνη κι ο πολιτισμός έχουν χάσει την αυτόνομη ιδιότητά τους, τότε θα πρέπει να σκεφτούμε αυτές τις έννοιες στη βάση μιας σειράς πολλαπλών συνδέσεων. Οι συνεντεύξεις που δημοσιεύτηκαν από το eu2003.gr προσπαθούν να μετάσχουν στη συζήτηση για τον πολιτισμό σε σχέση με την πολιτική, και στην συζήτηση για τον πολιτισμό σε σχέση με την ταυτότητα, την Ευρωπαϊκή ταυτότητα σ’ αυτή την περίπτωση.

Ζητήσαμε από 9 καλλιτέχνες που ασχολούνται με διαφορετικές τέχνες και το έργο τους διακατέχεται από διαφορετικές πολιτισμικές επιρροές, ούτε ακριβώς να ανοίξουν αλλά ούτε και να κλείσουν αυτή τη συζήτηση. Αντιθέτως, η προσπάθεια αφορά την κατανόηση της νέας πραγματικότητας και την εξερεύνηση των νέων προκλήσεων και των νέων δυνατοτήτων που έχει η τέχνη στο παρόν παγκόσμιο περιβάλλον. Δεν μπορούμε να απαντήσουμε στο ερώτημα: Γιατί επιλέξαμε 9, ή γιατί επιλέξαμε τους συγκεκριμένους 9 καλλιτέχνες. Η μόνη απάντηση που θα μπορούσε να δοθεί είναι ότι αυτή η σειρά συνεντεύξεων κατάβαλλε μια προσπάθεια να κρατήσει τη συζήτηση ανοιχτή σε διαφορετικά ρεύματα σκέψης. Εντούτοις, οι ερωτηθέντες συνδέονται κατά κάποιο τρόπο μεταξύ τους, διότι ασχολούνται με τον κοινωνικό χαρακτήρα της τέχνης. Αλλά αυτό μπορεί να ακούγεται σαν μια γενικότητα, αφού η έννοια του «κοινωνικού» μπορεί να έχει—και έχει—στην συγκεκριμένη περίπτωση πολλές διαφορετικές ερμηνείες και να βιώνεται με διάφορους τρόπους. Το έργο των 9 καλλιτεχνών θα πρέπει να χαρακτηριστεί, εντούτοις, σαν «κοινωνικό», όπως και να ερμηνευτεί αυτός ο όρος. Το έργο τους διεισδύει σε ζητήματα που παραδοσιακά ανήκαν στο χώρο της πολιτικής: σε θέματα που αφορούν την κοινωνική δικαιοσύνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη μετανάστευση. Κυρίως όμως, η τέχνη τους μπορεί να χαρακτηριστεί σαν «κοινωνική» λόγω της μεθόδου που χρησιμοποιούν. Οι 9 καλλιτέχνες επιστρατεύουν μέσα που διαφέρουν από εκείνα που επιστρατεύονται στις κοινωνικές επιστήμες, προκειμένου να  περιγράψουν ή να φανταστούν κοινωνικά γεγονότα. Επομένως, προσφέρουν, ενδεχομένως, νέους τρόπους προσέγγισης των κοινωνικών δυναμικών.

Σε αυτό το σημείο, και αφού η ιστοσελίδα είναι αφιερωμένη σε Ευρωπαϊκά θέματα, θα αναφερθούμε στο περιεχόμενο των συνεντεύξεων σε σχέση με τις ριζικές αλλαγές που πραγματοποιούνται στην Ευρώπη. Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, η διεύρυνση της Ευρώπης με έναν σημαντικό επιπλέον πληθυσμό αποτελεί μια νέα πραγματικότητα, σιγά-σιγά από απειλή γίνεται συνείδηση και αρχίζει να αποκτά νόημα και σχήμα. Αδιαμφισβήτητα το θέμα της ταυτότητας αποτελεί ένα καίριο θέμα στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, ως ορισμός κάποιων χαρακτηριστικών που καθορίζουν μια ενότητα.

Το κύριο ερώτημα που τίθεται για την Ευρώπη είναι αν μπορεί να υπάρξει μια ενοποιητική διαδικασία μέσα από τις διαφορές των λαών, χωρών και αξιών. Αν υπάρχουν κοινοί παρανομαστές που μπορούν οροθετήσουν μία Ευρωπαϊκή ταυτότητα.

Αυτό που διαφαίνεται, μέσα από τις εννέα συνεντεύξεις είναι μία εν μέρει συμφωνία για την πολυμορφία αυτής της ‘ταυτότητας σε εξέλιξη’. Η Ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν θα μπορεί να στηριχτεί στην ομοιομορφία, στην αναγνώριση κοινών χαρακτηριστικών. Αντίθετα πρέπει να ξεκινήσει από την αποδοχή της ιδιαιτερότητας, της δυνατότητας ύπαρξης ακόμα ριζικών διαφωνιών εντός του ιδίου πεδίου. Ίσως ακόμα πρέπει να αναγνωριστεί η αδυναμία του ορισμού της Ευρωπαϊκής ταυτότητας με μονοδιάστατο ή μονολογικό τρόπο. “Αν η Ευρώπη μπορεί να προσφέρει κάτι στον πολιτισμό αυτό θα είναι η πολυφωνία», λέει ο Δημήτρης Παπαϊωάννου. «Ο πολιτιστικός πλούτος της Ευρώπης έγκειται στην πολυμορφία και όχι στην ομοιομορφία’, συμφωνεί ο Ζοσέ Σαραμάγκου.

Ο Ντάριο Φο αναφέρεται στους πολιτισμικούς συνδέσμους που δημιουργήθηκαν πολύ πριν πραγματοποιηθεί η ευρωπαϊκή οικονομική ένωση: «Το μεγάλο προτέρημα που είχε πάντοτε η Ευρώπη είναι ότι ωθούσε προς τα εμπρός έναν πολιτισμό διαποτισμένο με κοινά ενδιαφέροντα. Πριν καν ενωθεί η Ευρώπη σε οικονομικό επίπεδο και σε επίπεδο οικονομικών συμφερόντων ή εμπορίου, η διάσταση που ένωνε πολλά χρόνια πριν τις χώρες της Ευρώπης ήταν ο πολιτισμός• οι τέχνες, η λογοτεχνία, η μουσική είναι αυτά που αποτελούν τον συνδετικό κρίκο της Ευρώπης». Από τη μεριά του ο Πάβελ Παβλικόφσκι αναφέρεται στις αξίες που αποτελούν τη βάση του πολιτισμού και της τέχνης: «Αν παραμένει μία παράδοση στην Ευρώπη που είναι ζωντανή και αξίζει να την διατηρήσουμε, αν υπάρχει ένα στοιχείο που την διαχωρίζει από τον Αμερικάνικο πολιτισμό, είναι η αίσθηση της ιστορίας σαν μία περίπλοκη διαδικασία και η αναζήτηση της αυθεντικότητας»

Υπάρχει πάντα η απειλή της καταπίεσης, της λήθης, ή της κατάργησης που εγκυμονεί σε κάθε διαδικασία ενοποίησης, στην προσπάθειά μας να ομογενοποιήσουμε, να προσδιορίσουμε το όμοιο και το ενωμένο. Αντίθετα, οι συνομιλητές μας υποστηρίζουν ότι θα πρέπει να δεχτούμε την πολυμορφία και την πολυφωνία ως στίγματα του ευρωπαϊκού πολιτισμού και το δικαίωμα στη διαφορετικότητα: Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός διατυπώνει αυτή την πτυχή της Ευρωπαικής παράδοσης: «το προνόμιο της Ενωμένης Ευρώπης (σε σύγκριση για παράδειγμα με τις Ηνωμένες Πολιτείες) είναι ότι παλαιά έθνη και ιστορίες με διαφορετικές αλλά αλληλο-επικαλυπτόμενες κουλτούρες, με διαφορετικές γλώσσες είναι αποφασισμένα να έρθουν πιο κοντά για να ανταλλάξουν τις αξίες τους. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει ένα μοντέλο μιας πολυ-πολιτισμικής Ευρωπαϊκής ταυτότητας, η οποία, υπό ορισμένες προϋποθέσεις και εγγυήσεις, μπορεί να γεννήσει ένα θαυμάσιο και θετικό κίνημα ενάντια στην χειρότερη ασθένεια της εποχής μας: το ΦΟΒΟ».

Ακόμα πιο αποφασιστικά, η τέχνη και ο πολιτισμός, μέσα από την ίδια τους την μορφή έκφρασης υποδηλώνουν την ετερότητα, αποτελούν μια άλλη φωνή, ικανή να ανατρέψει τα όποια πολιτικά ή οικονομικά στοιχεία ικανοποιούν το συμφέρον της σύγκλισης, της ομογενοποιήσης, η και της διασποράς του φόβου για το διαφορετικό.

Σε αυτή τους τη διάσταση η τέχνη διεκδικεί ένα κεντρικό κοινωνικό ρόλο: μπορούμε δηλαδή να φαντασιωθούμε την Ευρώπη ‘ως Ευρωπαϊκό πολιτισμό’ όπως προτρέπουν ο Ιλία και η Εμίλια Καμπακώφ. Και είναι εδώ, όπου η Ευρωπαϊκή ταυτότητα μπορεί να αποκτήσει μία θετική υπόσταση, ως η αντανάκλαση ενός πολιτισμού που χτίζεται και εξελίσσεται στη βάση της ετερότητας. Θα ήταν ίσως χρήσιμο να ακούσουμε τη φωνή ενός κατεξοχήν ετερόδοξου, του Ιρανού Ματζίντ Ματζίντι: «Η γλώσσα της Τέχνης μπορεί να φέρει τους ανθρώπους κοντά, προς τη συνείδηση ενός κοινού ανθρωπισμού, παρά τις διαφορές φυλής, πολιτισμού, εθνικότητας».

Η συμβολή οποιασδήποτε μορφής τέχνης και πολιτισμού βρίσκεται στην ελευθερία έκφρασής της, τόσο ως φορέας και καθρέφτης του παρόντος, όσο και ως καθρέφτης της εποχής, με ένα στοιχείο απελευθερωτικό, το οποίο η Ελένη Καραϊνδρου χαρακτηρίζει ως λύτρωση: «Λύτρωση σημαίνει με τοποθετώ στην εποχή μου ακόμα και αν μου κοστίζει αυτό. Είμαι άνθρωπος της εποχής μου, δεν κρύβομαι σε μία γυάλινη σφαίρα ρομαντισμού. Η έννοια της λύτρωσης είναι ότι μαθαίνω την αλήθεια, έρχομαι πρόσωπο με πρόσωπο μαζί της». Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Βιμ Βέντερς αναφέρεται στο σημαντικότερο στοιχείο που αναδύεται μέσα από τη δημιουργία, το στοιχείο της αλλαγής. Θεωρεί ότι ο κίνδυνος έγκειται στην έκφραση της στασιμότητας την οποία το Ευρωπαϊκό όραμα πρέπει να αρνηθεί: «Η διαδικασία ενδυνάμωσης μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας είναι περισσότερο από απαραίτητη για το μέλλον αυτής της ηπείρου. Είναι ζωτικής σημασίας. Μπορεί να γίνει η πατρίδα της επόμενης γενιάς μιας ακόμα μεγαλύτερης Ευρώπης, αν είναι γεμάτη με συναισθήματα, με αλληλεγγύη, με κατανόηση και σεβασμό. [...] Περισσότερο, όμως, από ποτέ, η πιο σημαντική ιδέα που πρέπει να κρατήσουμε ζωντανή σήμερα είναι εκείνη της αλλαγής. Η αλλαγή ως διαρκής πιθανότητα, ως αναγκαιότητα, ως η ίδια η συνθήκη της δημοκρατίας».

Μέσα από τις φωνές δημιουργών και ανθρώπων της Τέχνης και του Πολιτισμού ως κοινή στρατηγική αναδεικνύεται η αναγκαιότητα αποδοχής της πολυφωνίας. Η ενοποίηση της Ευρώπης δεν μπορεί να συνεχίσει αν θα στοχεύει στην ισοπέδωση αυτής της πολυφωνίας. Αντίθετα προσφέρεται ως γόνιμο έδαφος για να ανθίσει η έννοια της διαφορετικότητας και της πολυμορφίας. Η Τέχνη και ο Πολιτισμός παίρνουν στοιχεία από την πολιτική μεταλλάσσοντάς τα σε μια νέα έκφραση που δεν τείνει προς την ομοιομορφία αλλά προς ένα πολύχρωμο αμάλγαμα διαφορετικών γλωσσών, επιρροών και ιδεών. Η λέξη που αντικατοπτρίζει όλα αυτά τα στοιχεία μαζί αναφέρθηκε πιο πάνω. Πρόκειται για λύτρωση.

 


 Αναζήτηση
Οδηγίες

Ημερολόγιο
Όλοι οι μήνες

Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Θεσσαλονίκη 2003
Παιχνίδια
Ατυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο - Υπογραφή Συνθήκης Προσχώρησης
Ευρωπαϊκό Έτος για άτομα με αναπηρίες
 Βήμα Πολιτών
Φόρουμ
Ηλεκτρονική ψήφος